کمک به ایجاد بازار محصولات دانش بنیان

همواره در گفت و گو با مدیرعاملان شرکتهای دانش بنیان پای ثابت مشکلات، یافتن بازاری مطمئن برای فروش محصولاتشان است. معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری نیز با علم بر این مسئله، معاونت نوآوری و تجاریسازی فناوری را با برنامه های متعدد فعال کرده است. دکتر محمود شیخ زین الدین، معاون نوآوری و تجاریسازی فناوری، در گفت وگوی پیش رو ضمن شرح وظایف این معاونت، تاکید دارد که هنوز عدهای با ساز و کار واقعی آن آشنا نیستند و توقع تسهیلات دارند. این معاونت تا امروز اقدامات گسترده ای را برای رسیدن به اهداف تعریف شده خود انجام داده و فعالیتهای دیگری را در دست انجام دارد که چنانچه محقق شوند، حاصل آنها کام شرکتهای دانش بنیان را شیرین خواهد کرد.

بسیاری از مخاطبان ما هنوز با ماهیت درست معاونت نوآوری و تجاریسازی فناوری آشنایی ندارند. کارکرد این معانت چیست؟ آیا تسهیلات خاصی ارائه میدهید؟

اولین از همه چیزی که باید در مورد معاونت نوآوری و تجاریسازی فناوری بدانیم این است که اینجا جایی نیست که کسانی که نیازمند تسهیلات هستند، به آن مراجعه کنند. معاونت نوآوری و تجاری سازی فناوری، همانطور که از اسمش برمیآید، در تلاش است که کمک کند به گسترش نوآوری و تجاری شدن فناوریها. ما در سالهای بعد از انقلاب عمده تلاشهایمان معطوف به عرضه یک محصول بوده است. یعنی مثلا آموزش عالی را گسترش دادیم، پژوهش را گسترش دادیم، بعد هم آمدیم و مراکز رشد را ایجاد کردیم.

الان شرکتهای دانش بنیان به وجود آمدهاند، ما هم از این شرکتها حمایت میکنیم، وام میدهیم و تحت حمایت پارکهای فناوری قرار میگیرند. در نهایت همه اینها منجر به عرضه یک محصول میشود؛ ولی هنوز تکلیف این محصول معلوم نیست که باید کجا و چطور فروش برود. ایجاد بازار برای این محصولات و کمک به تجاریسازی فناوری، گرفتن استانداردها، شرکت کردن آسانتر در مناقصه ها، تحریک تقاضا و… وظایفی است که معاونت نوآوری و تجاریسازی فناوری به عهده دارد.

جزئی تر میفرمایید که در هر بخش چه اقداماتی انجام دادهاید؟

برای رسیدن به اهدافمان در معاونت نوآوری و تجاریسازی فناوری یکسری اقدامات انجام دادیم که مهمترینش در حوزه بازار محصولات دانش بنیان راهاندازی و برگزاری نماشگاه تجهیزات ساخت ایران بود و پنج دوره این نمایشگاه برگزار شده است.

اهدافتان از این نمایشگاه چه بود؟

یک هدفمان عمومیتر بوده و ترویج و تبلیغ این موضوع که همه بدانند میشود یک بازاری را که قبلا در کشور وجود نداشته، میشود در داخل ایجاد کرد که به این هدف رسیدیم. البته یکسری شرکت داشتیم، اما حجم فروششان خیلی بالا نبود و همه محصولات این حوزه از بازار را ما از خارج وارد میکردیم. در واقع حوزه تجهیزات آزمایشگاهی که در آزمایشگاه های پژوهشی در دانشکده ها و پژوهشکده ها مصرف میشدند، عمدتا از خارج وارد میشد. مصرفکننده این تجهیزات چه کسانی هستند؟ عمدتا اساتید دانشگاه. یعنی کسانی که خودشان به حوزه فناوری آشنایی دارند. البته خیلی از تولیدکنندگان این تجهیزات هم متخصصین دانشگاهی هستند، چون تحقیقات هایتک است و فناوری آن در سطح بالایی است. با اقداماتی که ما در پنج دوره گذشته انجام دادیم، باعث شدیم حدود سیصد و سی میلیارد تومان از این تجهیزات به فروش برسد که تقریبا صد درصد بازار داخلی را پوشانده است و ما میتوانیم بگوییم که توانستهایم در بازار داخلی بخش عمدهای از نیازهای آزمایشگاه های تحقیقاتیمان را پوشش دهیم. در مورد آزمایشگاه هایی که فعالیت آموزشی دارند، بالای نود درصد از نیازهایمان در داخل قابل تامین است، مگر موارد خاصی که ما ممکن است اطلاع نداشته باشیم کسی کار آموزشی بکند و به طور خاص نیازی داشته باشد. در مورد آزمایشگاه های پژوهشیمان هم بالای شصت و پنج درصد تا هفتاد درصد از تجهیزات پژوهشیمان الان در داخل ساخته میشود. البته ما بیشتر از این هم امکان ساخت داریم، ولی ممکن است مقیاسی که مورد نیازمان است، آنقدر کافی نباشد که تولید آن توجیه اقتصادی داشته باشد.

یعنی ممکن است از یک دستگاه سه، چهار تا در سال در کل ایران بخواهیم که تولید آن صرفه اقتصادی نخواهد داشت. به لحاظ فناوری این نمایشگاه کمک زیادی به توسعه فناوری در این زمینه داشت و البته در تجاریسازی هم همانطور که عرض کردم، توانستیم از بازار یک محصولی که اصلا وجود نداشت، بازار به وجود بیاوریم و چنین گردش مالی بزرگی را ایجاد کنیم؛ اما هدف ما از انجام این کار به همینها که گفتم، ختم نمیشود. در واقع این نمایشگاه برایمان حکم تمرین داشت. ما در این نمایشگاه برای اولینبار توانستیم مدلی را طراحی کنیم که دقیقا بتواند بگوید یک دستگاه ساخت ایران هست یا نه.

منظورتان از ساخت ایران چیست؟

ببینید، گاهی وقتها فکر میکنیم وقتی میگوییم ساخت ایران یا ساخت هر کشوری، یعنی همه اجزای دستگاه باید ساخت همان کشور باشد. اینطور نیست. این تصور در ذهن بعضی از مصرفکنندگان و خوانندگان و مخاطبین عام ما هست. ما الان هر دستگاهی که ساخت کشورهای پیشرفته به لحاظ فناوری هستند ببینیم، ممکن است قطعات آن دستگاه از جای دیگری آمده باشد و ساخت همان کارخانه یا حتی همان کشور نباشد. مثلا شما فرض بفرمایید که یک تلفن همراه ساخت ژاپن یا کره است، اما ممکن است بسیاری از آن قطعات یا کل خود دستگاه در کره جنوبی ساخته نشده باشد، ولی به این میگوییم جنس کرهای یا میگوییم جنس ژاپنی. دلیلش هم این است که فکر پشت سر ساخت این دستگاه، طراحی و اجزای اصلیاش احتمالا در کره ساخته شده. ما برای این کار مدل نداشتیم و توانستیم به این مدل دستیابی پیدا کنیم، چون قریب به ده هزار محصول را داوری کردیم. الان معاونت علمی تنها جایی است که در کشور چنین مدلی را دارد و وقتی کسی ادعا میکند محصولش ساخت ایران است، معاونت میتواند مشخص کند که این محصول واقعا ساخت ایران است یا نیست. هر دو حالت را هم داریم. خیلی وقتها چیزی ساخت ایران است و بعضیها به دلیل اینکه یک قطعه از آن (مثلا یک دوربین داخلش) خارجی است، میگویند ساخت ایران نیست. برعکسش هم هست؛ گاهی اوقات ما کسانی را داریم که یک دستگاهی را مونتاژ کردند و ادعای ساخت ایران دارند، اما کوچکترین تغییری در آن نمیتوانند بدهند.

کسی که میگوید من مسلط به دانش فنی ساخت یک دستگاه هستم، باید بتواند آن را تغییر بدهد و اصلاح کند یا ارتقا بدهد. بنابراین یکی از اقدامات حاشیهای و البته خیلی مهم نمایشگاه این بود که امروز ما به این مدل دست یافتیم و این آمادگی را داریم که این مدل را در اختیار سایر بخشهای دولتیمان قرار دهیم تا بتوانیم بازارهای جدید برای شرکتهای دانش بنیان به وجود بیاوریم.

لطفا درباره سایر اقدامات این معاونت بفرمایید.

از جمله اقدامات ما مصوبه ای بود که معاونت علمی در دولت پیگیری کرد و ذیل وظایف ما قرار میگیرد. آن هم این بود که در سال 95 – 96 ده هزار میلیارد تومان بازار برای شرکتهای دانش بنیان به وجود بیاید. بر اساس این مصوبه مکاتباتی با وزارتخانه ها انجام شد.

وزارتخانه های مختلف در حال تهیه پیوست فناوری هستند که به این سمت قدم بردارند. من نمیدانم از این ده هزار میلیارد تومان چقدرش محقق خواهد شد، چون بازار محصولات در اختیار معاونت علمی نیست، ولی این مدل ما و ظرفیت شرکتهای دانش بنیانی که معاونت علمی مورد تایید قرار داده است، در خدمت مجموعه هایی که است علاقهمند هستند با حفظ کیفیت، محصولاتی را که نیاز دارند، از شرکتهای داخلی و محصولات ساخت ایران خریداری کنند. امروز مهمترین معضل شرکت دانش بنیان هم همین موضوع، یعنی بازار است و اگر ما بازار محصولات دانش بنیان را که مفهوم واقعی نوآوری و تجاریسازی فناوری است فراهم کنیم، علاوه بر اینکه در کشورمان ایجاد ثروت کردهایم، چرخ اقتصاد را چرخاندهایم، به توسعه علم کمک کرده ایم و اشتغال فارغ التحصیلان را هم به نوعی تضمین کرده ایم. لازمه این اتفاق نیز همکاری نزدیک دستگاه های مختلف است؛ به خصوص آنهایی که خریدهای خارجی میکنند.

امروز واقعا علاوه بر جنبه شرعی موضوع که مرتب توسط مقام معظم رهبری تاکید شده و خریدهای خارجی که در داخل ایران میتواند انجام بگیرد به لحاظ شرعی و قانونی تحریم شده و چندین لیست منتشر شده از طرف دولت که در آن اقلامی که خریدهای خارجی آنها ممنوع است چاپ شده، واقعا باید در نظر بگیریم که هر یک دلاری که ما خرید خارجی میکنیم، به اشتغال جوانانمان لطمهای میزنیم که معضل اصلی فارغ التحصیلان دانشگاهیمان است. این یک بخشی از فعالیتهای ما بوده که در حوزه بازارسازی و ایجاد بازار و تجاریسازی فناوری محصولات دانش بنیان میتوانیم از آن یاد کنیم. یک بخش دیگر از فعالیتهای ما متمرکز بوده در ایجاد مراکز نوآوری و گسترش نوآوری در دانشگاه های کشور.

به چه صورت؟

در کشور ما در دو سال و نیم گذشته بر ایجاد بالغ بر 114 هزار متر مربع فضای حوزه نوآوری در پارکها و مراکز رشد و حتی بخش خصوصی کمک کردیم. اینها بستری شده برای فضاهایی که اصطلاحا به آنها فضاهای شتابدهنده نوآوری میگوییم یا در اختیار مراکز رشد قرار گرفته و یا اختصاص داده شده به فضاهایی که اصطلاحا به آنها کوورکینگ اسپیس یا فضاهای کار گروهی گفته میشود؛ فضاهای عمومی که گروه های مختلف در آن کنار هم کار میکنند. برای اولینبار بود که موضوع نوآوری وارد دانشگاه ها میشد.

البته ما این را به عنوان یک برنامه معرفی کردیم، نه یک ساختار چون دنبال ایجاد ساختار، کارمند گرفتن و یک نگاه دولتی به موضوع نبودیم. این را به عنوان یک برنامه معرفی کردیم. خوشبختانه تعداد زیادی از دانشگاه های ما همراهی کردند، چه در شهرستانها و چه در تهران این مراکز شروع به فعالیت کرده است. در بعضی از دانشگاه های ما خیلی خوب پیشرفت کرده که زودتر اقدام کردند. بعضی دانشگاه ها مقداری دیرتر شروع کردند که انشاءالله جلو میروند. نکته مهم این است که شما میتوانید ببینید این اتفاق تاثیر جدی روی زیست بوم فناوری در کشور داشته و به هر حال یکی از اثراتش این بود که امروز محیط پیرامون دانشگاه ها تحت تاثیر این موضوع قرار گرفت. بالاخره اگر یک دانشگاه ادعا دارد که میتواند در شرایط جامعه موثر باشد، اولین قدم این است که محیط پیرامون خودش را تحت تاثیر قرار دهد. امروز دانشگاه های مطرح کشور وارد این موضوع شدهاند و در حال انجام اقداماتی هستند. یکی دیگر از فعالیتها معاونت نوآوری و تجاری سازی فناوری تعامل سازنده با سازمان ملی استاندارد بود. ما با پیگیری یک مصوبه خیلی مهم در شورای عالی استاندارد با همکاری و توسط سازمان ملی استاندارد توانستیم مصوبهای را بگیریم که براساس آن گواهی انطباق محصولات دانش بنیان یا گواهی محصول COC و COP صادر میشود که این در اسفندماه نود و پنج به تصویب رسید و نمادی طراحی شد که به آن میگوییم دانش نماد. اخیرا آییننامه اجراییاش آماده شده که با ابلاغ مصوبه که در شهریورماه اتفاق افتاد، آماده هستیم این را هم اجرایی کنیم.

مزیت این اتفاق چه بود؟

حسن این موضوع این است که کار VC های ما را آسانتر میکند. اگر از من بپرسید که چرا، اینطور توضیح میدهم: یک شرکت محصولی تولید کرده و چون به تولید انبوه نرسیده، نتوانسته از نشان ملی استاندارد استفاده کند. چون اگر کسی بخواهد نشان ملی استاندارد بگیرد باید به تولید انبوه یا حداقل نیمه صنعتی برسد. و این شرکت چون سرمایه نداشته، نمیتوانسته این کار را بکند، ولی وقتی میرود گواهی انطباق بگیرد، میگویند باید حداقل یک استاندارد یا قابلیت تطبیق داشته باشد. این اتفاق کمک میکند که VCها با شهامت بیشتری وارد این موضوع شوند. امروز هم VCها یا کسانی که سرمایه گذاری جسورانه میکنند، در کشور ما مقداری جدیتر شده اند. منتها نیاز دارند بتوانند به محصولی که روی آن سرمایه گذاری میکنند اعتماد کنند و یکی از اهداف معاونت علمی هم این است که تلاش کند توجه سرمایه گذاران را جلب کند. محصولات دانش بنیان محصولاتی هستند که برای سرمایه گذاری کیفیت مطلوب را پیدا کرده اند و در خیلی از موارد به خصوص اگر سرمایه گذاران کسانی باشند که که خودشان دستی بر آتش توزیع محصولات، بازار و فروش آنها داشته باشند، میتوانند به خوبی به این محصولات کمک کنند. مصوبهای که شورای عالی استاندارد تصویب کرده، میتواند این دور باطل سرمایه گذاری و اطمینان از کیفیت را حل کند. اقدام دیگری که در سه، چهار سال گذشته انجام دادیم، توافق خوبی بود که با شهرداری تهران داشتیم و آن هم اینکه امکان استقرار شرکتهای دانش بنیان در بافتهای با کاربری مسکونی و مختلط را فراهم کردیم.

البته به شرط اینکه معارض شخصی نداشته باشند. این هم خیلی کمک کرد. چون کارکنان یا متخصصینی که شرکتهای دانش بنیان کار میکنند، فارغ التحصیلان دانشگاهی هستند، عموما کارشان آلودگی زیست محیطی ندارد و علاقه دارند نزدیک مراکز علمی، کتابخانه ها و دانشگاه ها باشند. رفتنشان به مسافتهای طولانی دور از شهر علاوه بر اینکه بحث حمل و نقل را دارد، باعث میشود آن ارتباطی که با مراکز علمی دارند سست شود، در نتیجه خیلی علاقهای به این موضوع ندارند و این توافق بسیار به آنها کمک کرد.

ما امروز بحث بازار را پیگیری میکنیم و فکر میکنیم تغییرات مختصری در قانون مناقصات و اعطای امتیازهای ترجیحی به شرکتهای دانش بنیانی که در مناقصات شرکت میکنند، خیلی میتواند کمک کند. یکی دیگر از کارهایی که در حال پیگیری آن هستیم، تدوین مدلهایی است که تضمین خرید به شرکتهای دانش بنیان بدهد. یعنی اگر بتوانند کیفیتی را که مد نظر خریداران خصوصی یا دولتی هست، تامین کنند، تضمینی برای فروش محصول خود داشته باشند.

این دسته کار ماست که بیشتر معطوف به تجاریسازی فناوری است.

اقدامات این معاونت در حوزه نوآوری چه بوده است؟

یک بخش دیگر از کار ما در واقع حمایت و هدایت طرحهای کلان ملی فناوری است. طرحهای کلان ملی فناری در معاونت علمی سه، چهار الگو یا نوع را از سال 88، 89 تجربه کرده. بیشتر در دوران اول و دوم معطوف بودند به ایجاد زیرساختهای علمی و فناوری در کشور و تکیه بر بخشهای دولتی داشتند. در این دوره ما تلاش کردیم بیشتر از ظرفیت بخش خصوصی و کمتر از ظرفیتهای دولتی استفاده کنیم، اما در هر صورت سرمایه گذاری در طرحهایی کردیم که اولا حتما بهرهبردار داشته باشد، یعنی بهنوعی از بازار بعدش اطمینان وجود داشته باشد و ثانیا بهره بردارها در آن مشارکت داشته باشند. چون در این صورت شرح خدمات طرح واقعیتر طراحی میشود و بهتر دیده و بهتر هم اجرا میشود. این خود خیلی به ما کمک کرده است که بتوانیم طرحهایی را حمایت کنیم که یک ظرفیت ورود به بازار آینده نسبتا نزدیک را دارند.

منبع: دانش بنیان

ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. زمینه های مورد نیاز علامت گذاری شده اند *